We gaan toch niet het virus de schuld geven? Slachtoffergedrag brengt ons nergens in de wereld na de Noodrem.31-5-2020

Vorige week trad Geert Dales af als voorzitter van 50Plus. Tegelijkertijd maakte hij bekend dat hij terug wilde kijken met een boek: Tien zetels: Hoe corona 50Plus de das omdeed. Wat Geert Dales bedoelt: Wat kwam dat virus mij goed uit. Mijn schuld was het niet. Het is treurig: hij is niet de eerste, en zal niet de laatste zijn: bestuurders met een groot ego die zich plotseling slachtoffer voelen van iets groots dat hun daadkracht en visie te boven ging. Deze houding is niet alleen gênant, ze is ook schadelijk voor kritisch nadenken en juist handelen.

Het gaat hier slechts om de rol van de voorzitter van een politieke partij in een klein land. Toch kunnen we een vergelijking trekken met eerdere calamiteiten.

In 2001 torpedeerden twee gekaapte vliegtuigen het World Trade Center. Zelfs George Bush heeft nooit geprobeerd Osama Bin Laden de schuld geven van de mislukte War on Terror, de catastrofe in Irak en de opkomst van Isis. Op 15 september 2008 vroeg Lehman Brothers z'n faillissement aan. De Europese centrale bankiers hebben nooit de directie van Lehman verantwoordelijk gehouden aan de kredietcrisis laat staan ‘austerity'. En mocht straks Booking of Uber, de vleesindustrie of de Euro in grote problemen komen - dan moeten die topmannen en -vrouwen en de betrokken gezagsdragers ook niet aankomen met 'de schuld van het virus'.

Het gaat me nu niet om de schuldvraag. Natuurlijk dragen bestuurders verantwoordelijkheid voor een systeem waar ze graag aan deelnamen en van profiteerden. Die verantwoordelijkheid dragen we allemaal, zij hooguit een tikje meer. Maar het is hun duikgedrag dat de echte schade doet. Dit zijn de mensen die aan het roer wilden staan toen de zaken goed leken te gaan. En als het dan lastig wordt, dan heeft de buitenwereld het gedaan, dan ineens zijn ze slachtoffer. Dan blijken de daden van de voorzitter in retrospectie er eigenlijk niet meer toe te doen. Ze presenteren zich bij nader inzien als onmachtig, als 'handelingsverlegen'.

Het symbool voor actief ondernemerschap tijdens de Noodrem: het afhaalmenu. Het financiële rendement is te verwaarlozen. Het mentale rendement: onbetaalbaar.

Wat is het jammer dat er geen adequate vertaling is van het Engelse begrip 'agency'. Agency betreft zowel de vaardigheid en capaciteit om te handelen, als het handelen zelf. Een persoon zonder deze handelingsvaardigheid, deze agency is een speelbal van de omstandigheden. Je kunt hetzelfde zeggen over organisaties, samenlevingen en sociale verbanden zonder agency. Ze zijn speelballen van krachten en systemen die zich aan hun invloed onttrekken. Er heerst een staat van permanente, zelfopgelegde hulpeloosheid. Dat is een recept voor ongeluk en depressie. Een maatschappelijk gezien: het is een klimaat waarin keuzes geen zin meer hebben, en dus nadenken nergens toe leidt. Want deze keer heeft het virus het gedaan. En straks weer iets of iemand anders.

Psychologen hebben het in dit verband over de locus of control: waar zoek en vind jij de oorzaken van wat je overkomt? Niet verrassend: wie dat vooral bij zichzelf zoekt is pro-actiever, oriënteert zich meer op de buitenwereld en de eigen positie, heeft meer energie en durft meer. Kortom, die persoon heeft meer agency. Dit is een model dat zich ook moeiteloos laat toepassen op een samenleving. Juist als het serieus tegenzit, moet je het eerst bij jezelf zoeken. Dan is de Geert Dales-houding, juist bij een voorzitter van een politieke partij, een jammerlijk voorbeeld.

In de reacties op de Noodrem zag je deze twee oriëntaties ook terug. Grote marktpartijen bleken extreem kwetsbaar en zochten de oorzaak voor hun problemen vrijwel direct buiten zichzelf. Geen woord over extreme schuldenposities, bonussen, uitkeringen aan aandeelhouders en monomaan geoptimaliseerde businessmodellen. Vooral zielig doen en naar buiten wijzen. Bij het MKB zag je veel meer agency: daar vond men zichzelf ook wel pechvogels, maar er werd meteen gekeken naar opties. Kijk naar de afhaal- en bezorgmodellen van de horeca: als er iets symbool staat voor de agency van een ondernemer tijdens de Noodrem, dan is het wel het afhaalmenu. Het financiële rendement op die initiatieven zal niet in verhouding staan tot de inspanning. Het mentale rendement is onbetaalbaar.

De Noodrem confronteert ons maatschappelijk, professioneel en individueel met urgente uitdagingen. Die moeten we met hetzelfde temperament tegemoet treden. Met agency. We moeten reflecteren op onze eigen keuzes die ons hier gebracht hebben, en helder nadenken over de opties die nu voorliggen. We kunnen niet volstaan met wat behoudzuchtige reparatiemaatregelen, die het bestaande systeem nog even stutten maar het alleen kwetsbaarder maken voor de volgende ontwrichting. Daarbij kunnen we beter geen podium geven aan de Geert Dalesen van deze crisis. Iedereen kan het goede voorbeeld geven. Je wordt er in ieder geval een stuk gelukkiger van. En eerlijk gezegd hebben we met z’n allen weinig keus.

(Dit artikel is eerder gepubliceerd op LinkedIn)

Deel dit artikel

Nieuwe artikelen in je mailbox?

Meld je aan voor de nieuwsbrief
« Vorige | Terug | Volgende »