We begrijpen sinds kort waarom de wereld 3000 jaar geleden instortte. Dat zijn tenminste lessen waar we nu iets aan hebben.06-05-2020


Het is crisis. Een tsunami van onvoldragen statistiek, meningen en oplossingen omspoelt ons. Standpunten over het virus, het menselijk tekort en genie, en de toekomst van de planeet gillen om aandacht, terwijl écht nieuws schaars is. Het probleem is dat we nog geen diagnose van de huidige situatie hebben, laat staan een beeld van de wereld na de Covid 19-paniek. Het is al lastig genoeg om de juiste vragen te stellen. Nemen we de tijd om terug te kijken – en die tijd hebben we wel degelijk – dan ontdekken we waar we nu onze aandacht op moeten richten. En welke vragen we moeten stellen. Daarvoor kijken we terug naar een andere crisis, zo’n drieduizend jaar geleden, die we juist de afgelopen jaren hebben leren begrijpen.

In 1177 voor Christus stortte in een onvoorstelbaar korte tijd de wereldorde van de late bronstijd in. De schaal van deze catastrofe laat zich nauwelijks bevatten, ook niet in deze tijden. Een relatief stabiel statensysteem met een werkend diplomatiek en handelsnetwerk had zich bijna tweeduizend jaar weten te handhaven. Grondstoffen waren afkomstig uit slechts enkele bronnen, zoals het cruciale tin* dat overwegend uit één Afghaans mijnbouwgebied kwam. Het had zich staande weten te houden in tijden van droogte, ecologische crises, misoogsten, natuurrampen, politieke onrust en migratie.

Het Singapore van zijn tijd, Ugarit, hield honderden jaren haar handels- en diplomatieke archief bij om na een invasie van ongenoemde, op drift geraakte zeevolkeren van de kaart geveegd te worden.
Het Griekenland van de Myceense cultuur ontvolkte en pas honderden jaren later zou zich een nieuwe stedelijke beschaving ontwikkelen.
Ook van de aardbodem verdwenen: de Hittieten in wat nu Turkije is, het Babylonische rijk van de Kassieten.
Technologie ging verloren: zo keerde het schrift pas eeuwen later terug. Waar we een rijke kennis hebben van de periode 3000-1000 vC, weten we vrijwel niets over de periode 1000-600 vC.
 
Dit is geen geheim. De Late Bronze Age Collapse (LBC) is een veel bestudeerd fenomeen, al was het alleen maar omdat de Trojaanse oorlogen verbonden zijn met dit fenomeen. En we een schat aan zeer exacte informatie hebben uit de enige staat die dit cataclysme overleefde, hoewel in radicaal afgeslankte vorm: het Egypte van de Farao's.

De academische gemeenschap debatteerde tientallen jaren lang over de oorzaak van deze ramp: was het hongersnood, een epidemie, het wegvallen van de cruciale aanvoer van tin, de ineenstorting van enkele staten, het vastlopen van het systeem van 'paleiskapitalisme', burgeroorlogen uitgelokt door extreme ongelijkheid, migratie, seismologische activiteit? Natuurlijk: al deze oorzaken lagen in elkaars verlengde, ze vormden een keten van oorzaak en gevolg. Maar er moest toch een grondoorzaak zijn, een eerste dominosteen, een smoking gun, een schuldige?

Enkele jaren geleden beëindigde de historicus en archeoloog Eric Cline deze zoektocht. Hij stelde dat dé oorzaak er niet toe wezenlijk toe doet. Het had iedere oorzaak kunnen zijn. Het probleem lag in de kwetsbaarheid van het eeuwenoude systeem, dat even efficiënt als inflexibel was geworden. Een systeem met extreme onderlinge afhankelijkheden op het gebied van voedsel, grondstoffen, arbeidsdeling, diplomatieke netwerken en technologie. Een systeem, waarin iedere speler steeds op een verstoring reageerde door zichzelf te beveiligen, maar daarmee onbedoeld het systeem nog kwetsbaarder maakte. De reactie van elke speler in het zo'n systeem is enerzijds volstrekt rationeel, maar versterkt ook de effecten van de disruptie, in 1177 BC met catastrofale gevolgen.

Als snel bleken er meer voorbeelden te zijn van zo'n systemische instorting, waarvan de oorzaken toch vooral in de kenmerken van dat systeem gezocht moesten worden. Er zijn zelfs aanwijzingen dat elk systeem de neiging heeft om zichzelf te optimaliseren tot een 'super-kritisch systeem' dat alleen overeind kan blijven met steeds nieuwe interventies die het systeem nóg kwetsbaarder maken voor de onvermijdelijke disrupties.

Dat biedt een vruchtbaar aanknopingspunt voor een beschouwing over deze tijd. De parallellen met ons globaliserende systeem zijn verleidelijk. Nicholas Taleb verkondigt al jaren dat de verstoringen van onze systemen onvermijdelijk heftiger en onvoorspelbaarder zullen worden. Hij spreekt over volatiliteit. En in tijden van volatiliteit moeten we de kracht en zwakheden van ons systeem beter begrijpen. Anders blijven we hangen in 'de succesmaatregelen van Covid in land x', of 'de rampzalige reactie op Covid van politicus Y'.

Het debat over de wereld na Covid is al geopend. Het wordt nu gedomineerd door meningen en politiek-maatschappelijke  stokpaardjes afkomstig uit het pre-Covid tijdperk. En we zien snelle analyses van succes- en faalfactoren bij het overeind houden van het huidige systeem. In allerlei on-line surveys en praatgroepen en op de websites van opiniërende nieuwssites lezen en horen we nu al over 'oplossingen'. Het 'zie je wel, ik zei het toch' gehalte van het debat is te hoog om snel tot op gemeenschappelijke inzichten te hopen. En met de greep naar slimme lessen uit - zeg Taiwan, Zweden of Korea - doen we allicht ingrepen die ons systeem nog kwetsbaarder en misschien een stuk onaangenamer maken.

Je moet straks niet klagen als de échte ramp komt, want ik heb je laten oefenen: eerst met een aanslag, daarna met een economische crash, en toen met een horror-virus. Leer er nu van!

In een staat van paniek is het slecht leren. Toch biedt deze Noodrem juist daar een unieke kans: Covid-19 is vooralsnog geen dominosteen, die een volledige ineenstorting van ons bestel zal veroorzaken. Dit is geen zwarte dood, mega-meteoriet, ontploffing van de Caldera van Yellowstone of nucleaire holocaust. Dit is een systeemcrash, waar we zelf aan de knoppen zitten.
 
We hebben een groot voordeel boven de volkeren en staten die drieduizend jaar geleden letterlijk hun Armegeddon meemaakten (de naam Armageddon is ontleend aan gebeurtenissen tijdens de LBC). Wij zien het gebeuren en we hebben een referentiekader en vergelijkingsmateriaal. Wij hebben een woordenschat, een mentaal instrumentarium om met elkaar te spreken over het verschil tussen onzekerheid en onwaarschijnlijkheid. En het allerbelangrijkste: we begrijpen veel beter wat disrupties zijn en hoe ze ontstaan. Dit is al de derde van deze eeuw.  Het is alsof een hogere macht tegen ons zegt: je moet straks niet klagen als de échte ramp komt, want ik heb je laten oefenen: eerst met een aanslag, daarna met een economische crash, en toen met een horror-virus. Leer er nu van!
 
Om goed te leren, hebben we eerst een diagnose van ons systeem nodig. Dat is lastig, want we zijn er onderdeel van, én we proberen er alles aan te doen om er zoveel mogelijk van te redden. Maar we mogen de kans om te leren in het moment zelf niet voorbij laten gaan. Wat Covid ook doet: het zet ons systeem voor langere tijd onder enorme druk. En dat geeft ons de kans te leren over de eigenschappen van dat systeem: hoe het reageert, waar het breekt (en hoe) en waar het moeiteloos zelfhelend is, waar we robuust zijn, waar responsief en waar het instort en wat daarvan de gevolgen zijn.
 
Dat kan je op grote schaal doen, maar ik pleit ervoor om dat juist, ook, op kleine schaal te doen. De schaal waarop je zelf leeft en werkt.
Wat leren Covid én vooral de reactie op Covid over jezelf, over je gezin en familie, over je bedrijf?
Wat leert Covid en onze reactie op Covid ons over de verbanden en de systemen waarop je vertrouwt?
En stel jezelf de klassieke 'orakel-vraag'. Die gaat zo: je hebt een absoluut betrouwbare glazen bol, die jou één keer antwoord kan geven op een onbeantwoordbare vraag over de toekomst, in dit geval, over 'de wereld na de Covid lockdown'; wat is dan die ene, allerbelangrijkste vraag die je nu aan de glazen bol stelt?
 
Die vragen moeten we nu stellen. Nu, want straks zijn we die waarnemingen alweer vergeten, of zijn ze vervormd door de oplossingen. Nu, want waarschijnlijk kan je nu al actie ondernemen om je voor te bereiden op een onverminderd volatiele toekomst. 
 

 


* Tin is een onmisbaar bestanddeel van brons, en zonder brons geen effectieve landbouwwerktuigen en wapens…
 

Deel dit artikel

Nieuwe artikelen in je mailbox?

Meld je aan voor de nieuwsbrief
« Vorige | Terug | Volgende »