Met de Noodrem 2.0 krijgen we Corona onder controle. Maar wat 'onder controle' betekent, daar praten we niet over.25-06-2020

In Europa halen we belangrijke delen van het systeem van de Noodrem, versie 1.0. Er is eigenlijk  geen alternatief voor dit hortend en stotend loslaten. We weten onvoldoende welke onderdelen van de Noodrem welke effecten hebben gehad op welke populatie. We konden in maart niet anders dan de Noodrem 1.0 invoeren, maar voor het handhaven van dit botte instrument is geen redelijk argument te verzinnen. Zowel maatschappelijk draagvlak als systemische draagkracht voor een verlenging ontbreken. Die Noodrem 2.0 komt er wel. Maar we tasten nog in duister als het gaat om de toepassing. Corona onder controle? We weten nog altijd niet wat dat betekent en wat dat mag kosten.

Zo is heel continentaal Europa veranderd in een laboratorium voor de ontwikkeling van de Noodrem 2.0. Het laboratorium, dat is de maatschappij, en de proefkonijnen, dat zijn we allemaal. Alleen door loslaten en goed opletten leren we welke maatregelen onder welke omstandigheden effect hebben - en wat de kosten of schade  voor het systeem zijn. Veel keus hebben we niet: al die epidemiologen, virologen, data-analisten en econometristen moeten wel data hebben om mee te werken. Die gaan wij voor ze genereren, op dat onverstandige tennistoernooi in Kroatië, tijdens een waanzin demonstratie op het Malieveld, als een kudde makke schapen op een slecht geventileerd Zuid-Europees vliegveld.

De trade-offs tussen volksgezondheid, de houdbaarheid van het zorgsysteem en maatschappelijke activiteit: ze zijn even onvermijdelijk als onbesproken.

De Noodrem 2.0 zal ongetwijfeld bestaan uit een breed portfolio schaalbare maatregelen: een combinatie van monitoren, testen en maatregelen waarmee we delen van het systeem kunnen stilleggen of bijsturen. Bestuurders zullen ons dat pakket uitleggen als afgewogen, proportioneel, genuanceerd, 'smart', rechtdoend aan alle belangen. En dat zal een leugentje zijn, want Noodrem 2.0 kan niet en zal niet smart, of afgewogen, of proportioneel zijn. Noodrem 2.0 zal een gereedschapskist zijn, een instrumentarium waarvan de werking afhangt van de toepassing. Voor het gebruik van Noodrem 2.0 heb je een kader nodig. Je moet weten wat je wil bereiken. We willen Corona onder controle, dat is het doel van de Noodrem 2.0, maar volstrekt onduidelijk is wat we bedoelen met 'onder controle'. Zonder dergelijke beoordelingscriteria is het onmogelijk om effecten en maatregelen op waarde te schatten en te evalueren. Er wordt een gereedschapskist gevuld zonder betekenisvol debat over de toepassingscriteria.

Neem enige afstand en je ziet dat er drie dominante thema's zijn bij het bepalen van doelen van een Noodrem 2.0. En juist dan valt ook op hoezeer we aarzelen die doelen in detail te bespreken.
1. Volksgezondheid.
Er is nog steeds een focus op het aantal doden. Dat is veel te simpel: onder- en oversterfte moet nog verdisconteerd, gezondheidsschade van overlevers is slechts rudimentair in beeld. Voor veel bestedingen in de zorg werken we met QALY's, quality adjusted life years. Een jaar gezond leven heeft een maximale prijs; dat kan bijvoorbeeld pijn doen als het gaat om zeldzame ziektes, exotische medicijnen. Het aantal Corona-doden registreren we elke dag, maar berekeningen van het aantal QALY's dat de Noodrem 1.0 heeft gered en gekost niet. Hoe kan je dan de Noodrem 2.0 dan afgewogen en 'smart' toepassen?
2. Het zorgsysteem.
De zorg is nu al (te?) kostbaar, en het systeem bezweek zo'n beetje onder de eerste Corona-golf. Niemand wil de zorgkosten onbeperkt laten oplopen. De capaciteit niet bij toverslag te vergroten. De reguliere zorg is nog altijd niet op peil en mag niet nog eens verdrongen worden. We hebben enorme risico's gelopen met de blootstelling van verplegend personeel in de ouderenzorg. Welke zorg gaat het systeem nog aan? Welke zorg zal ze niet meer kunnen of willen verlenen
3. Activiteit
De economie mag niet nog een keer stilvallen. Tegelijkertijd zijn er sectoren die bijdragen aan de risico's: ze zijn niet instaat systeemverantwoordelijk te opereren. Er zijn indicaties dat intensieve mens- en dierhouderij problematisch zijn, net als massale mobiliteit en bijeenkomsten. We hebben sectoren van (zogenaamd?) strategisch belang, en anderzijds sectoren die gewoon heel veel mensen aan het werk houden. Er zijn behalve de nertsen-fokkerij nog meer sectoren waar we op termijn toch vanaf moeten. Durven we expliciet te differentiëren, eisen te stellen en sommige sectoren voor te trekken en andere bij voorbaat aan hun lot over te laten?

In de politieke arena lijkt nauwelijks ruimte voor de genuanceerde conversatie over onderlinge samenhang tussen deze thema's. Die laat de aanbevelingen, de afwegingen, de onvermijdelijke ‘trade-offs’ en de concretisering liever over aan een commissie of een sectorale afvaardiging. Misschien kan dat niet anders. In dat geval zou het wel passen om de maatschappij ook even uit te laten praten, vervolgens goed te luisteren naar de uitkomsten en dan met onderbouwing besluiten te nemen en uit te leggen.

Is deze lichting bestuurders wel opgewassen tegen de vraag het maatschappelijk contract aan de omstandigheden aan te passen?

Dat is blijkbaar te veel gevraagd. Minister van Rijn kan het niet opbrengen om gewoon even z'n mond te houden als de medische wereld een draaiboek Pandemie publiceert, waarin ook leeftijd een rol kan spelen bij toelating tot de IC. Dat is een doortimmerd stuk, maar de minister kan alleen maar dreigen met een wet om dat in elk geval onmogelijk te maken. Hugo de Jonge kwam met een ondoordachte Corona Noodwet - alleen maar instrumenten, helemaal geen toepassingsregels - die derhalve meteen van tafel mocht. En de oppositie drukte een Corona evaluatie door, die electoraal misschien handig uitkomt, maar die veel te vroeg komt: we hebben noch de data noch het afwegingskader om iets te op waarde te schatten.

Dit is zorgelijk. Binnen de EU hebben overheden het volgens hun burgers behoorlijk goed gedaan met hun Noodrem 1.0. Die conclusie kan je trekken uit onderzoek naar het vertrouwen dat burgers hebben in hun overheid. Dat is een groot maatschappelijk kapitaal, dat nodig zal zijn voor de onvoorspelbare nabije toekomst. Ondoordachte toepassing van de Noodrem mag dat vertrouwen niet schaden: verwachtingen moeten gemanaged, ongelijkheid tussen groepen kan niet te veel toenemen, de rolverdeling tussen wetenschap, ambtenarij en politiek moet waarneembaar zuiver blijven, de balans tussen grondrechten en beperkingen moet bewaakt.

Het maatschappelijk contract is er nog steeds, onaangetast, misschien zelfs versterkt. Covid, de Noodrem en de kwetsbaarheid van ons systeem noodzaken wel tot een update en een specificatie van dit arrangement. Wie het politieke geneuzel van de afgelopen weken beschouwt mag zich afvragen of deze generatie bestuurders daartegen opgewassen is. En voordat de ongetwijfeld heftige instrumenten van de Noodrem 2.0 over ons uitgerold worden is 100% transparantie over de toepassing dringend geboden.

In een volgende bijdrage:
Hoe bereid je je eigen systeem, bedrijf of organisatie voor op een mogelijke tweede golf, een plotseling vaccin, een fatale samenloop van een nieuwe griep en Corona, of een Covid-veenbrand? En hoe kijk je dan met voldoende afstand naar de waarde én kwetsbaarheid?

Deel dit artikel

Nieuwe artikelen in je mailbox?

Meld je aan voor de nieuwsbrief
| Terug | Volgende »