Dit is de tijd voor Langzaam Denken. De lessen van Daniel Kahneman en de denkfouten die je moet vermijden.11-05-2020

Zoals de Covid-19 Noodrem werd aangetrokken: dat was een mooi voorbeeld van Snel Denken - of Systeem 1 denken, zoals Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman het noemt. Na een kort moment van ontkenning en aarzeling namen bestuurders een reeks ongekende beslissingen. Die waren op dat moment weliswaar verdedigbaar maar niet analytisch te onderbouwen. De keuzes die we nu maken gaan over investeringen en over offers. Daarvoor moeten we omschakelen op Langzaam Denken - Systeem 2 van Kahneman. Dat gaat niet vanzelfsprekend goed: juist nu hebben denkfouten nog grotere gevolgen dan de Noodrem zelf.

Voor het fundamentele onderscheid tussen Snel en Langzaam Denken, systeem 1 en 2, moeten we bijna een halve eeuw terug in de tijd.  In de jaren zeventig maakten twee Israëlische psychologen, Daniel Kahneman en Amos Tversky korte metten met de theorie van de homo economicus, de rationele oordelende en kiezende mens. Na de dood van Tversky moest psycholoog Kahneman de Nobelprijs voor Economie alleen in ontvangst nemen. Met hun onderzoek naar de manier waarop mensen werkelijk oordelen en beslissen bleken Kahneman en Tversky de grondleggers van wat nu Behavioral Economics heet. (Een mooi artikel over hun vriendschap vind je hier.)
 
Kahneman bereikte uiteindelijk een groot publiek met een onwaarschijnlijke bestseller, Thinking, Fast and Slow, waarin hij zijn publicaties en fascinerende experimenten over oordeels- en besluitvorming bijeen bracht. Hierin beschrijft hij Langzaam en Snel Denken. Dit zijn onze twee Denksystemen. Kahneman demonstreert de denkfouten die we maken als we het verkeerde systeem op het verkeerde moment aanzetten.
 
Snel Denken is denken op basis van heuristiek: een probleem of situatie wordt niet geanalyseerd, alternatieven niet afgewogen. We gebruiken simpele strategieën, een soort algoritmes, mentale short cuts om snel tot een conclusie en actie te komen. Een mens kan niet zonder het Snel-denkende Systeem 1: je zou geen straat over kunnen steken, geen kind meer op kunnen voeden, geen boodschappen meer kunnen doen. En Systeem 1 is ook je enige houvast als er écht te weinig beslisinformatie is, en écht te weinig tijd, en je geconfronteerd wordt met een gevaar dat aan oer-angsten appelleert. Dan trek je aan de Noodrem. Dat is niet fout, ook al kom je later tot andere inzichten. Je kon gewoon niet anders.
 
Je kunt ook niet zonder Systeem 2: Langzaam Denken. Dan wordt je brein letterlijk 'aan' gezet. De energieconsumptie van je hersenen schiet omhoog. Nu moet je informatie inladen, verbanden leggen, vooroordelen uitbannen en nieuwe oordelen formuleren. Dit is heel vermoeiend - maar onvermijdelijk als je voor grote keuzes staat én je de tijd hebt. Systeem 2 denken is niet onfeilbaar. Het is kwetsbaar voor verstoringen, en het is ook niet eindeloos vol te houden. Gemakzuchtig, gefrustreerd of vermoeid gebruik je dan afsnijdroutes, trucjes, heuristiek. Je past in zekere zin Systeem 1 toe, terwijl de situatie om Systeem 2 vraagt. Je doet het zonder er zelf erg in te hebben. Je hebt last van bias (vooroordelen), je maakt denkfouten, kostbare fouten.

De keuzes die we nu Na de Noodrem maken gaan niet meer over de reactie op een virus met een onbekende mortaliteit en besmettelijkheid. De keuzes die we nu maken gaan over investeringen en over offers. Juist nu iedereen haast heeft om snel op te schakelen naar een oud of nieuw normaal moeten we Langzaam Denken. En dan zijn er drie denkfouten om je bedacht op te zijn. 

1. Wat je al hebt is meer waard dan wat misloopt.

Dit is de moeder van alle denkfouten en alleen al goed voor een Nobelprijs. Kahneman en Tversky tonen aan dat mensen irrationeel meer waarde toekennen aan wat ze al hebben dan aan de winst die nog geboekt moet worden. Ook al is de toekomstige winst berekenbaar is, je houdt toch vast aan wat je nu al hebt, aan de status quo. Je investeert in het overeind houden van het oude systeem hoe kwetsbaar, disfunctioneel of verspillend dat ook gebleken is.

Een goed voorbeeld is ons belastingsysteem. Iedere deskundige is het ermee eens dat ons huidige stelsel te complex is en te weinig bijdraagt aan de vernieuwingen die we als samenleving nodig hebben. Toch durven we de reële winst van een hervorming niet te nemen. We blijven correctie op uitzondering op bijzondere regeling stapelen. Het stelsel wordt er nog complexer en vrijwel onuitvoerbaar door.

Of kijk nog eens terug op het verzet van de horeca tegen het rookverbod. De sector zou instorten, zo werd ons voorspeld. De gezondheidswinst en het grotere eetplezier waren evident, maar het afscheid van een oud model stuitte op heftige irrationele weerstand.

Trap in deze denkfout en je ziet af van de winst voor systeem, samenleving, je bedrijf of jezelf. Dit dreigt nu bij de afwegingen over staatssteun: met de focus op systeem-kritische of systeem-vitale bedrijven wordt de waarde van oude stelsels irrationeel overschat. 

2. Je investeringen worden gestuurd door eerdere investeringen.

Dit is de denkfout die amateur beleggers de kop kost. Je hebt ooit 100 euro voor een aandeel betaald, het staat nu op 80 euro. De vooruitzichten zijn ongunstig, maar je verkoopt niet want ‘het is meer waard’. (Reden: ik heb er ooit 100 euro voor betaald.) Dat is een denkfout: de waarde is afhankelijk van de toekomstige prestatie van het aandeel – de historische waarde is irrelevant.

Neem liever een voorbeeld aan Warren Buffett, die in één keer zijn verlies neemt en al zijn luchtvaart aandelen verkoopt. Omdat de toekomst voor hem te onzeker is. Het verlies boekt hij af – vervelend maar irrelevant.

Deze denkfout is vooral schadelijk als de verlenging of afschaffing van eerder genomen steunmaatregelen of beperkingen van burgerrechten in beeld komen. Dat waren acht weken geleden Systeem 1 beslissingen. Als je nu met Langzaam Denken en op basis van nieuwe data tot een tegengestelde conclusie komt, moet je ook een tegengestelde beslissing durven nemen. Meer nee: je wil in de ogen van jezelf en anderen consistent handelen. Hoe meer je met geld of reputatie in het oude hebt geïnvesteerd, hoe meer je erin blijft investeren - tegen beter weten in.

Trap in deze denkfout, en je blijft geld gooien in een bodemloze put.

3. Actie is beter dan niets doen

Helden waren het, de mensen die begin maart op krijgshaftige of verantwoordelijke toon voor ons aan de Noodrem trokken. Respect is op z’n plaats: dit zijn besluiten die levens kosten en levens sparen. Die wegen op je. Maar ze versterken ook een gevaarlijke denkfout: je waardeert actie hoger dan afwachten, dan kijken, onderzoeken en analyseren. De werkelijkheid van het systeem na de Noodrem is nog nauwelijks te doorgronden. Je weet dat er nog onvoldoende informatie voor actie is, maar je voelt een dadendrang die de rationele terughoudendheid overspoelt. Je moet wat DOEN!

Trap in deze fout, en je loopt het risico dat je alles nog veel erger maakt.
 
Niemand is immuun voor deze denkfouten – en nog tientallen andere biases. Onze neiging tot deze denkfouten is diep verankerd in onze psyche. Ze zijn verbonden met gedrag, hormoonhuishouding (adrenaline!) en mentale modellen die bij onze voorouders op de savanne evolutionair voordeel opleverde. De waarschuwing voor denkfouten geldt niet alleen beleidsmakers. Ze zijn net zo gevaarlijk voor de horecaondernemer, de directeur van het goede doel, de theatermaker, het schoolhoofd, de intensivist, de CEO van Schiphol, de agro-chemische varkenshouder, de PhD kandidaat en de vaders en moeders van twee kinderen.

Voor iedereen geldt: dit zijn serieuze tijden. We maken keuzes die er toe doen. Dat verdient serieus nadenken. Langzaam nadenken, met zo min mogelijk denkfouten.


Vier tips tegen denkfouten.
•    Creëer vertragend houvast: leg processen en expliciete criteria voor grote beslissingen vooraf vast.
•    Zeg welgemeend dank je wel tegen de helden van de crisis,
maar hou ze nu buiten beleidsanalyses en strategische beslissingen
•    Benoem iemand tot je langzame tegendenker. Dat helpt ook tegen een andere denkfout: groepsdenken.
•    Geef jezelf een cursus Langzaam Denken: Neem de tijd voor Thinking Fast and Slow. En als je dat te theoretisch vindt lees elke dag over een denkfout in Rolf Dobelli’s Kunst van het Heldere Denken.

Deel dit artikel

Nieuwe artikelen in je mailbox?

Meld je aan voor de nieuwsbrief
« Vorige | Terug | Volgende »